De wielen van Katwoude

Een bordje met het jaartal 1570, op een paal in het water naast een vroegere zeedijk.
Dat kan niet anders dan herinneren aan de Allerheiligenvloed van dat jaar, een van de grootste watersnoodrampen uit de Nederlandse geschiedenis.

SAM_0037

Ramp voor mensen dan, want voorhistorisch was het hier immers een en al voortdurende verschuiving, een grillig en moerassig gebied van rivieren en zeearmen.
Tijdens de Allerheiligenvloed van 1570 ‘bleven in dit Landt twintich dusent persoonen doot’ (al kunnen oude cijfers twijfelachtig zijn). Zeer velen raakten in elk geval hun huizen en vee kwijt, en delen van de Lage Landen bleven lang of voorgoed onder water staan.

Die ‘ellendighen ende seer beclaghelicken watervloet’ werd als een vingerwijzing van God beschouwd, vertelt deze site met tal van originele teksten. Dat de herdenkingsbordjes aan de Katwouder Zeedijk de vorm van een kruis hebben, is dus wel zo toepasselijk.

SAM_0040

Het is mooi fietsen van Volendam naar Katwoude, langs de Hoogedijk, de oude zeedijk.
Hieronder een paar vredige winterse kijkjes op die dijk langs het IJsselmeer.
De getemde Zuiderzee. Want tot de Afsluitdijk werd aangelegd kon het hier vreselijk spoken, en beukte de zee die steeds maar heldhaftig versterkte dijk geregeld kapot.

Al vaker vielen me de bordjes op bij de wielen, maar nu heb ik er eens wat over uitgezocht. Bij elkaar gaat het om tien ‘braken’, gaten die de kolkende zee achterliet toen de dijk brak.

SAM_0048

SAM_0039

Hieronder een kaartje van het gebied uit 1865. De wielen van diverse dijkdoorbraken zijn er duidelijk op te zien, aan de rechterkant, als zwarte vlekken aan de landzijde van de dijk. Deze kaart verschilt nauwelijks van de huidige kaart (bekijk de satellietversie, en zoom in).

Katwoude in ca. 1870 kaart J. Kuijper1675
Op 4 en 5 november 1675 trof de zogeheten Tweede Allerheiligenvloed Noord-Holland, Friesland en Groningen, en nog eens, begin december van dat jaar.
Een verslag van een ooggetuige:
Dinsdag 1 Nov.
Het was den eersten dag van November, als wanneer de Lucht vol gedruys was/ de Zee een ontstelt geluyt gaf/ en de Wint uyt den Noord-westen tegen den avond heftig begon op te wayen/ vermengt met Donder/ Blixem/ en Hagel/ doorgaans voorboden van week en ongestadig weder. Op den tweeden dag was het wat stilder.
Vrijdag 4 Nov.
Op den derden begon de wind zich weder te verheffen/ en hield dien gantschen nacht aan; ja nam op den vierden zo zeer toe/ dat onzen Boesem tot overloopens toe wierde vervult/ en onze Dyken het niet langer konden ontstaan.
En ‘tusschen den 4 en 5. Dec.’ (toen de dijken net provisorisch gedicht waren)
begon de Wind wederom zo heftig op te steken/ inzonderheyt des Namiddags/ dat de glasen rammelden/ en de Verwulfsels en Daken van de Kerken kraakten/ vermengt met een groote Duysternis/ waarom onze herte midden in de Godsdienst lilde en beefde/ vreezende voor nieuwe rampen. Ten was ook geen vergeefse zorge/ want de wind hoe langer hoe meer toenemende/ en het water door de Spring-vloed zeer hoogh zijnde/ konde dat versche en onbestorven werk zulken aenperssingen niet verdragen/ maar wierde ten deele gebroken/ ten deele uyt de gront opgeligt/ en met de sterke stroom weg gedreven. Hier was nu Breuke op Breuke, en nieuwe ontsteltenis…

SAM_0031

Naar verluid vielen er slechts vier doden in dit gebied omdat de zee de verder intern omdijkte polders maar stukje bij beetje bereikte, en alle boeren boten bezaten zodat ze hun gezinnen en vee in veiligheid konden brengen. Hieronder vier afbeeldingen van dijkbreuken uit 1675 (anonieme kunstenaar, Rijksmuseum).
Dijkbreuken 1675

1825
Op 3 februari 1825 woedde er een noordwesterstorm tijdens springtij, en veroorzaakte de zoveelste watersnood. In Noord-Holland begaf de stenen beer van Durgerdam het, omdat de aannemer geknoeid had met de fundering. Een groot deel van Waterland overstroomde. Er vielen zeventien doden. In het noorden van het land verdronken ongeveer 360 mensen. Wie alles wil weten van deze en andere historische waterrampen leze deze uitputtende site.

SAM_0043
Hier zijn prenten te zien van de dijkdoorbraak toen (scrollen), alsook een hele serie foto’s rondom breken en herstellen van zeedijken (evenwel in Friesland, maar erg beeldend).

SAM_0038

1916
Tenslotte vormde de dijkdoorbraak van 13 op 14 januari 1916, waarbij 18.000 hectare overstroomde, de aanleiding om de Zuiderzeewerken (Afsluitdijk) uit te gaan voeren.

SAM_0051SAM_0053

Ondanks dat de bedreigde bevolking tijdig geëvacueerd was, vielen er toen in Noord-Holland 19 doden. Ook vee werd geëvacueerd, er stonden bijvoorbeeld koeien in de Grote Kerk van Edam! De schade was natuurlijk weer enorm, huizen waren grondig vernield, en velen van hun agrarische inkomsten beroofd.
Na de ramp van 1916 zag de Hoogedijk van Katwoude er zo uit:

Dijkbreuk Zuiderzee

Op deze informatieve site staat ook een filmpje dat werd gebruikt om geld in te zamelen. Twee weken na de ramp was er al 1.331.467,86 gulden opgehaald door het landelijke watersnoodfonds.
Hier een werktekening waarop aangegeven staat waar de zeedijk bij Katwoude tijdens de stormvloed van 1916 beschadigd was, en hoe die te herstellen.

En hieronder een foto van het herstelwerk aan de dijk. Gigantische keien werden met touwen op hun plaats gesleept. Handwerk! En dijkwerkers op klompen.

DijkwerkersOf soppend in laarzen, met blote handen in het koude zeewater om de handgevlochten, wilgentenen zinkstukken vast te zetten. Wat een hel van een werk, wat een helden.

Een bericht van 6 februari 1916 uit de Purmerender Courant laat zien dat ramptoerisme van alle tijden is. Het overstroomde gebied was afgesloten voor buitenstaanders.
De verkeerspolitie van Amsterdam deelde ongeveer 500 passen uit aan belanghebbenden, en weigerde er ook zo’n 500 omdat bij de aanvraag bleek ‘hoeveel pseudo-journalisten en fotografen onze stad bezit, en ook, hoeveel personen er een denkbeeldigen ouden vader of broeder in Waterland hadden wonen’.

SAM_0058

Ben je de Janhagelhoek om, dan passeer je aan je rechterhand nog het Rietlandje van Katwoude en de Sluisbraak. Die natuurgebiedjes vallen, net als bovenstaande wielen onder het Landschap Noord-Holland en zijn niet toegankelijk.
Behalve als je gecremeerd bent, dan mag je as er uitgestrooid worden.

Uitgebreide informatie over alle wind- en watergeweld in die buurt is te vinden in:
H.P. Moelker, De stormvloed in Waterland, januari 1916 (uitg. 1975).

Over Selma

Maarten Lutherschool 1958
Dit bericht werd geplaatst in Begraafplaatsen, Natuur & zo, Uncategorized en getagged met , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

34 reacties op De wielen van Katwoude

  1. joost tibosch sr zegt:

    O wat goed (en veel), Selma. Zo ineens kan ik dat allemaal niet verwerken. Je snapt dat ik met name let op “theologische” reacties en tot mijn vreugde merkte dat behulpzaamheid in nood toen al verre verlamming door “eigen schuldreacties” en de “straf van God” overtrof. Waarom verraste me dat eigenlijk? Laat ik nou denken, dat dat meer iets van onze tijd was.
    Bij onze wereldwijde tsunami’s zijn die laatste reacties ook nog steeds hoorbaar, maar wereldwijde hulp in nood is dit soort reactie gelukkig en vaak georganiseerd al voor en wij laten er ons gelukkig niet meer wezenlijk door beïnvloeden. Maar, wat die hulp betreft, blijf je wel je hart vasthouden. Allerheiligennogantoe.
    En het meest opvallende is nog wel dat we nu aan onze dijken, deltaplannen, watervoorziening etc hebben leren en moeten denken. En als er weer zoiets gebeurt, laten we ons, na nog best ontreddering in eerste instantie, gelukkig niet meer echt kennen en nemen de uitdaging aan..

  2. Het is me het lage land wel, ik woon in een hoog gedeelte dat pas laat aansluiting vond. Maar er is een tijd geweest dat ik dergelijke fietstochten in de vakantie maakte.
    Mooi blog.

  3. Blewbird zegt:

    Als een dijk doorbrak, stroomde er een enorme hoeveelheid water door het gat. Dat kon niet zomaar worden tegengehouden. Repareren moest daarom worden gedaan door het plaatsen van een groter/langer stuk dijk, in V of U-vorm. De druk van het water werd over een grotere oppervlakte verdeeld en het gat kon toch gedicht. Zo zijn de bochten in de dijken ontstaan die wij nu voor lief nemen en waarderen. Wat een werk weer jouw blog. Super!

  4. svara zegt:

    Ik scrolde eerste helemaal naar beneden en heb genoeg (dat wil zeggen dat ik er niet genoeg van krijg) aan die wonderschone laatste foto.

  5. Lehti Paul zegt:

    Prachtig. Dat plaatje van de koeien in de kerk van Edam. En mooi om te lezen hoe ver een mensengeheugen gaat. Meen vreest vaak de laatste herinnerde ramp lijkt het. Als je dit leest, stel je gelijk minder vraagtekens bij het gegeven dat mensen ook steeds weer nabij vulkanen gaan wonen….

  6. De dijkwerkers op klompen, Hoe ziek werden ze na een paar dagen misschien wel maar er moest brood op de plank komen.Mijn god wat hebben mensen tegenwoordig toch te klagen.
    De laatste foto is prachtig.

  7. zelfstandigjournalistantwerpen zegt:

    Daar heb je vast een hoop research- en schrijfwerk aan gehad. Wat een goed blog!

  8. Fenny zegt:

    Hoi Selma, wat weer een les geschiedenis van lang geleden en dat allemaal door een paar paaltjes!

  9. Selma zegt:

    Joost,
    die ‘theologische’ tekst, met name die van Jan Fruytiers over de stormvloed van 1570, is prachtig. Ik moet het complete werk zien te vinden, 136 verzen van dertien regels! Maar het is al zo fijn dat we tegenwoordig met internet zo gemakkelijk op het spoor van zoiets kunnen komen, dat je gewoon thuis achter je computertje kunt vinden waarvoor je vroeger de trein moest nemen naar de UB, een dag lang bladeren.

    Die hulp in nood moet zo oud zijn als de mensheid (ik kan wel oudere voorbeelden aandragen dan de barmhartige Samaritaan). Die komt namelijk ook bij dieren voor. Frans de Waal heeft dat zo overtuigend bewezen in zijn onderzoeken naar mensapen.

    Tja, en dat leren denken aan dijken en watervoorzieningen (zoals nu prins Wim en z’n watermanagement) is zo oud als de Nederlander. Denk maar aan de doodgewoonste achternamen als Dijkstra, Terpstra, van Dam, van den Berg, Wiersma…
    Als ik een volgende keer weer langs die paaltjes fiets, zal ik voor me uit fluisteren: “De Heere heeft syn gramschap in den vloet, syn grimmicheyt in het water, synen toorne in der Zee bewesen. Ende de stroomen in het lant verdeylt. Maar… de mens heeft de dijken lekker steeds weer versterkt en opgehoogd.”

  10. Selma zegt:

    Antoinette,
    dank je wel, maar ik weet eigenlijk niet wat je met ‘aansluiting’ bedoelt…
    Hoog wonen is wel verstandiger dan in diepe polders.
    Er zijn mensen die op 6.74 -NAP wonen, dat is drie zwembaden diep.
    http://nl.wikipedia.org/wiki/Laagste_punt_van_Nederland

  11. Selma zegt:

    Blewbird,
    dat is een mooie beschrijving van de vele middeleeuwse slangendijkjes langs oude polders. Die wielen bleven meestal bestaan omdat ze te diep waren om te dempen, maar ook omdat ze als blusvijvers konden dienen. Althans, dat verzin ik nu ter plekke. Maar ik zie ze zo vaak, al fietsend over dijken en dijkjes.

  12. Selma zegt:

    Svara,
    dank je wel. Ja, de foto’s liggen (nu) voor het oprapen 😉

  13. Selma zegt:

    Lehti,
    wat leuk dat je die koeien bekeken hebt.
    Dat was voor mij ook een verrassing. Dat stallen in de kerk schijnt vaker en op vele plaatsen gebeurd te zijn. Kerken werden altijd op het hoogste punt in het landschap gebouwd, op strandwallen, dus bleven ze meestal droog en veilig.
    Dat mensen op idioot gevaarlijke plekken willen (blijven) wonen, dat is een boeiend raadsel.
    Zie ook mijn reactie hierboven bij Antoinette.

  14. Selma zegt:

    Christien,
    die gedachte heb ik altijd als ik me in geschiedenis verdiep.
    Wat waren mensen vroeger sterk, wat konden ze veel ontberingen aan.
    Wat leden ze, maar hoe dapper waren ze ook.
    De moderne mens kan alleen maar in z’n Suzuki-swift stappen, naar een supermarkt rijden om z’n kar vol laden en zich dan voor de buis obesitas gaan zitten vreten.

  15. Selma zegt:

    Zelfstandigjournalistantwerpen,
    dank je wel.
    Zulk ‘research’ doe ik puur voor m’n eigen plezier, uit weetgierigheid. En vervolgens ben ik dan zo arrogant om te denken: als dit voor mij onbekend is, dan weet 95 % van de mensen er ook niks van. En dan wordt het een blogje. 😉

  16. Selma zegt:

    Aad,
    dank je wel,

    en Fenny ook.
    Geschiedenis is zoooo boeiend, en overal te vinden, voor wie het zien wil.
    Ik zie het graag.

  17. joost tibosch sr zegt:

    Ben als christen maar al te blij dat ik ook zo’n prachtig oorspronkelijk oud verhaal als dat van die Samaritaan heb meegekregen!

  18. Selma zegt:

    zeker Joost, en ik heb het ook nog op een andere manier (van huis uit) meegekregen 😉 (zie de vijfde foto):
    https://selmasalo.wordpress.com/2012/09/10/oma-vertelt-het-kerkraam/

  19. joost tibosch sr zegt:

    Stond vier jaar terug ontroerd in St. Petersburg voor Rembrandts’ Samaritaan, wetens dat dat de laatste keer zou zijn.

  20. joost tibosch sr zegt:

    Met mijn oude kop vergis ik me..het was dat even oorspronkelijk uitgebeeld rake verhaal van de “verloren zoon”. Sorry, ik moet toch blijven nadenken, voor ik iets tik, vind je niet?

  21. Selma zegt:

    Grappig Joost,
    dat andere raam in ons oude kerkje, waar de gemeente later voor gecollecteerd heeft, beeldt de Verloren Zoon uit.
    Wat geweldig dat je in Petersburg geweest bent.
    En ja, het leven is uiteindelijk ook afscheid nemen. Dat kunnen we maar beter met opgeheven hoofd dragen. Er wordt al genoeg geklaagd, toch?
    Ik vind het sowieso altijd ontroerend om voor een schilderij van een oude meester(in) te staan, en te beseffen dat hij/zij ooit op precies dezelfde afstand stond, recht voor hetzelfde doek. Gelukkig zijn er in Nederland nog ruim voldoende werken van Rembrandt om voor te gaan staan kijken (al had Catharine de Grote wel een erg goede smaak).

  22. Lehti Paul zegt:

    En vervolgens ben ik dan zo arrogant om te denken: als dit voor mij onbekend is,….
    Haha, en zo kwam ik vanmorgen toch een beetje beter beslagen ten ijs. Toen mijn boekhouder langskwam, die in aanloop naar zijn pensioen bezig is met historisch onderzoek naar zijn geboortedorp in Friesland. Hij vertelde over Caspar de Robles, de stenen man, die bezig ging met de dijken (laten) herstellen in Friesland. En ik had jouw verhaal èn plaatjes nog vers in het geheugen.
    Geschiedenis blijft prachtig. Jammer dat ik er na een jaar op de universiteit de brui aan heb gegeven, maar ja, ook nu moet er wel ’s brood op de plank. Ik wacht wel tot de kinderen uit huis zijn, of ik met pensioen ga. Intussen kom ik hier af en toe neuzen, en leer ik weer ’s wat bij. 🙂

  23. Selma zegt:

    Die stenen man, dat zegt me wel wat, die de Robles. Goeie boekhouder!
    Ik hou daar enorm van, mensen die hun eigen familiegeschiedenis uit gaan zoeken.
    In plaats van die gruwelijke testosteronische ‘vaderlandse geschiedenis’ die ik als kind ingestampt kreeg, niks dan van oorlog naar oorlog.
    Ik ben (ook) pas naar de universiteit gegaan toen mijn oudste kind ging studeren. Toen pas, op m’n 39ste, had ik eindelijk flexibel werk, vrije tijd en inkomen genoeg. Indertijd (eind jaren ’80) werd daar nog heeel vreemd tegenaan gekeken.
    Ik werkte o.a. (freelance) voor het weekblad van de VU, en maakte een serie interviews met ouderen die nog eens serieus aan een studie begonnen. Dat was nog erg zoeken om er per faculteit 1 te vinden!
    Nu is het hartstikke normaal om zelfs nog als je 70 bent aan een complete studie te beginnen. Heerlijk. Dus houd de moed erin.

  24. platoonline zegt:

    Indrukwekkend stuk Selma. Gedegen ook. En leerzaam. Hier in de Zaanstreek fietsen we wel eens met kennissen richting het Spijkerboorder pontje en dan zien ze de weilanden zo laag liggen ten opzichte van het NH-Kanaal. Laatst zei mijn Vlaam-Limburgse vriendin: het is dus een kwestie van tijd voor het onderloopt. Dan moet je dingen gaan uitleggen over de waterschappen en wat zij aan waterbeheersing doen en zo. Dat is vermoedelijk slecht te volgen als je ergens woont waar de rivier onder de stad wordt doorgeleid en de maisvelden niet omzoomd worden door sloten.

    Mag ik je linken. Ik zie hier meer leuke blogjes die ik met graagte ga consumeren.

    De handtekening van Bomans, de held uit mijn met columns en tante pollewop versierde jeugd. Heerlijk. Ik kom hier zsm terug.

  25. Selma zegt:

    Plato (geweldig dat de oude breedgeschouderde digitaal blijkt te zijn),
    dank je wel voor je aardige opmerkingen.
    Fijn dat je ook een fietser bent!

  26. TimmerArk zegt:

    ==als dit voor mij onbekend is, dan weet 95 % van de mensen er ook niks van. En dan wordt het een blogje.==

    gelukkig maar dat je zo weinig weet;)

  27. Selma zegt:

    Tim,
    het was meen ik Socrates die zei:
    “Hoe meer ik weet, hoe meer ik inzie, niets te weten.

  28. TimmerArk zegt:

    ‘Zit’ jij eigenlijk op Facebook?
    Ik gebruik het voornamelijk om in het Engels scrabble te spelen, meest met Engelsen, maar ook met mensen uit India, Zuid Afrika en Brabant. Jolly good fun.

  29. Selma zegt:

    Ja, ik gebruik Feesboek al een soort extensie van m’n blog,
    en af en toe te geiten met vriend(inn)en:
    https://www.facebook.com/selmaschepel

  30. King Billy zegt:

    Hoe schamel steekt het wereldwijd ge-exporteerde pannekoekenverhaal van Hansje Brinker, de Madurodamse ‘Redder van Haarlem’, af tegen dit blog. Hulde! Denkt men niet over na als men vanaf het IJsselmeer in een plezierbootje 10 meter zakt in de sluizen om in de Wieringermeerpolder te komen.

  31. Selma zegt:

    King Billy,
    dank je wel. Ik deed het voor mijn eigen plezier.
    Dat van die 10 meter verval wist ik niet! Ik ging er een beetje op googelen en vond toen eigenlijk dat het 4 of 5 meter is (ook al spectaculair).
    Las toen ook het dramatische verhaal over hoe de Duitsers de dijk lieten exploderen, waardoor ongeveer alles onder water kwam en vernietigd werd (wist ik ook niet, wil er nu eens gaan kijken). Er resten twee enorme wielen:

  32. King Billy zegt:

    10 meter wellicht ietwat overdreven, maar bij extreem hoge waterstand van het IJsselmeer omdat niet geloosd kan worden op de Waddenzee a.g.v. extreem Hoogwater Springtij loopt het verval op naar zo’n acht meter. Bedenk dat het niveau van het IJsselmeer boven NAP ligt en de vaarten in de Wieringermeer dieper liggen dan het land. Ik heb toch echt tegen het dijklichaam opgelopen buiten Enkhuizen, terwijl het water zo’n twintig cm onder de rand werd opgestuwd. Dat was eerder acht meter omhoog dan vijf meter en door die sluizen gevaren met drie aan elkaar geknoopte lijntjes.

  33. Selma zegt:

    King Billy,
    dank je voor je informatieve antwoord, klinkt plausibel.
    Ik ben gewoon maar zo’n tiepje dat nooit voetstoots iets aanneemt.
    Tien meter verval vond ik nieuwsgierigmakend veel.
    Ik ga me even intern laten informeren, bij een familielid dat bij Rijkswaterstaat nogal wat vloeibaars beheert, dus ik kom erop terug.

Schrijf hier je reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s